Przebieg Bitwy……
Bitwa pod Tannenbergiem była jedną z najważniejszych operacji wojskowych pierwszych tygodni I wojny światowej. Rozegrała się w sierpniu 1914 roku na terenie ówczesnych Prus Wschodnich, głównie na obszarze dzisiejszych Warmii i Mazur.
Kluczowe ustalenie: właściwą bitwę datuje się najczęściej na 26–30 sierpnia 1914 r., niektóre opracowania uwzględniają również 31 sierpnia. Jednak bezpośrednie starcia poprzedzające operację rozpoczęły się już 23 sierpnia pod Orłowem i Łyną. Dlatego pełną rekonstrukcję warto rozpocząć od 17 sierpnia, a główną część poświęcić dniom 23–31 sierpnia.
dzieje.pl – Historia Polski+2
W walkach uczestniczyły przede wszystkim niemiecka 8. Armia oraz rosyjska 2. Armia generała Aleksandra Samsonowa. Rosyjska 1. Armia generała Pawła Rennenkampfa miała istotny wpływ na sytuację operacyjną, chociaż nie uczestniczyła bezpośrednio w rozstrzygającym okrążeniu.
Ważne jest też prawidłowe odtworzenie krajobrazu. Nie była to typowa bitwa okopowa znana z frontu zachodniego. Działania rozgrywały się wśród lasów, jezior, pól, wzgórz i niewielkich miejscowości. Obok walk pozycyjnych występowały szybkie marsze, ataki piechoty i artylerii oraz wielokilometrowe manewry oskrzydlające.
Przebieg bitwy pod Tannenbergiem – sierpień 1914 roku
W połowie sierpnia 1914 roku dwie armie Imperium Rosyjskiego rozpoczęły ofensywę na Prusy Wschodnie. Od północnego wschodu nacierała 1. Armia generała Pawła Rennenkampfa, a od południa 2. Armia generała Aleksandra Samsonowa.
17 sierpnia doszło do bitwy pod Stołupianami (Stallupönen), a 20 sierpnia pod Gąbinem (Gumbinnen). To drugie starcie zakończyło się powodzeniem Rosjan i zmusiło niemiecką 8. Armię do odwrotu.
Niemieckie dowództwo obawiało się, że obie rosyjskie armie połączą siły i zagrożą całym Prusom Wschodnim. Generał Maximilian von Prittwitz rozważał wycofanie armii za Wisłę.
22 sierpnia został odwołany ze stanowiska. Dowództwo powierzono generałowi Paulowi von Hindenburgowi, a szefem sztabu został Erich Ludendorff.
Niemcy postanowili wykorzystać rozdzielenie obu rosyjskich armii. Zamiast równoczesnej walki z obydwoma przeciwnikami zamierzali skoncentrować główne siły przeciwko armii Samsonowa.
Był to początek operacji, która kilka dni później doprowadziła do jednej z największych klęsk rosyjskich podczas I wojny światowej.
23 sierpnia 1914 – Pierwsze ciężkie walki pod Orłowem i Łyną
23 sierpnia na południu Prus Wschodnich rozpoczęły się poważne starcia pomiędzy nacierającymi oddziałami rosyjskiej 2. Armii a niemieckim XX Korpusem generała Friedricha von Scholtza.
Jednym z głównych rejonów walk były okolice Orłowa (Orlau) i Łyny (Lahna), położone na północ od Nidzicy.
Rosyjskie oddziały XV Korpusu generała Nikołaja Martosa nacierały na pozycje niemieckiej 37. Dywizji Piechoty. Do walki wykorzystano piechotę, karabiny maszynowe i artylerię.
Teren był trudny. Wzgórza, lasy i zabudowania ograniczały widoczność, a niemieckie stanowiska obronne pozwalały prowadzić ogień do zbliżających się wojsk rosyjskich.
Mimo silnego oporu Rosjanom udało się wywrzeć znaczną presję na obrońców. Walki przyniosły poważne straty po obu stronach.
Tego samego dnia Hindenburg i Ludendorff przybyli do sztabu 8. Armii. Nowe dowództwo przejęło operację, której zasadniczy plan był już przygotowywany przez dotychczasowych oficerów sztabowych.
Znaczenie dnia: Walki pod Orłowem i Łyną były jednym z pierwszych poważnych etapów przyszłej bitwy. Pokazały, że rosyjska armia zbliża się do niemieckich pozycji, ale jednocześnie zaczyna angażować swoje korpusy w oddzielne starcia.
24 sierpnia 1914 – Rosjanie posuwają się naprzód
24 sierpnia kontynuowano zacięte walki w rejonie Łyny, Orłowa i Frąknowa.
Niemiecka 37. Dywizja Piechoty wycofała część oddziałów na korzystniejsze pozycje obronne. Decyzja miała przede wszystkim znaczenie taktyczne: pozwalała skrócić front i wykorzystać lepsze warunki terenowe.
Rosyjskie dowództwo uznało jednak wycofanie się Niemców za dowód ich słabości i kontynuowania odwrotu po przegranej bitwie pod Gąbinem.
Generał Samsonow zamierzał dalej nacierać, aby przeciąć drogi odwrotu 8. Armii.
Tymczasem niemiecki sztab stopniowo przygotowywał przeciwuderzenie. Część jednostek przemieszczano koleją na zachód i południe, gdzie miały uderzyć na lewe skrzydło Rosjan.
Znaczenie dnia: Rosjanie zdobywali teren, lecz ich dowództwo błędnie interpretowało niemieckie zamiary. To, co wyglądało na odwrót przeciwnika, w rzeczywistości towarzyszyło przygotowaniom do ofensywy.
25 sierpnia 1914 – Przygotowanie niemieckiej pułapki
25 sierpnia niemiecki sztab kończył przygotowania do rozstrzygającego uderzenia.
I Korpus niemiecki generała Hermanna von François, przemieszczony częściowo koleją, koncentrował się na zachodniej flance armii Samsonowa, w rejonie Dąbrówna i Uzdowa.
Na wschodzie XVII Korpus generała Augusta von Mackensena oraz I Korpus Rezerwowy przygotowywały się do uderzenia na rosyjski VI Korpus, znajdujący się w rejonie Biskupca.
W centrum niemiecki XX Korpus miał wiązać walką główne siły rosyjskie.
Dużą przewagę informacyjną Niemcom dawało przechwytywanie rosyjskich meldunków radiowych. Część rosyjskiej korespondencji wojskowej nadawano bez odpowiedniego szyfrowania, dzięki czemu niemieckie dowództwo poznawało rozmieszczenie i kierunki marszu przeciwnika.
Generał Samsonow zdawał sobie sprawę z obecności wojsk niemieckich na swoim lewym skrzydle, ale nie znał pełnej skali zagrożenia.
Znaczenie dnia: Przygotowano podstawy dwustronnego manewru oskrzydlającego. Rosyjska 2. Armia, rozciągnięta na szerokim froncie, znalazła się w sytuacji coraz trudniejszej do opanowania.
26 sierpnia 1914 – Początek rozstrzygającej bitwy
26 sierpnia rozpoczęła się główna faza bitwy pod Tannenbergiem.
Na zachodzie niemiecki I Korpus rozpoczął działania przeciwko rosyjskim pozycjom w rejonie Uzdowa. Walki miały przygotować przełamanie lewego skrzydła armii Samsonowa.
Znacznie poważniejsze wydarzenia rozegrały się jednak na wschodzie, pod Biskupcem (Bischofsburg).
Niemieckie XVII Korpus i I Korpus Rezerwowy uderzyły na rosyjski VI Korpus generała Aleksandra Błagowieszczeńskiego.
Rosyjskie oddziały poniosły ciężkie straty i rozpoczęły odwrót. Ich dowództwo nie zdołało przywrócić sprawnego kierowania jednostkami.
W centrum rosyjskie XIII i XV Korpus kontynuowały marsz w kierunku Olsztyna i Ostródy. Nie wiedziały jeszcze, jak poważne zagrożenie narasta na obu skrzydłach armii.
Samsonow nadal zamierzał prowadzić operację ofensywną, podczas gdy niemieckie wojska zaczynały przejmować inicjatywę.
Znaczenie dnia: Rozbicie rosyjskiego VI Korpusu otworzyło Niemcom drogę do obejścia głównych sił przeciwnika od wschodu.
27 sierpnia 1914 – Przełamanie pod Uzdowem
27 sierpnia na zachodnim skrzydle bitwy doszło do ciężkich walk pod Uzdowem (Usdau).
Niemiecki I Korpus generała von François przeprowadził natarcie wspierane silnym ogniem artyleryjskim. Rosyjskie oddziały I Korpusu generała Leonida Artamonowa początkowo stawiały zdecydowany opór.
Po intensywnych walkach Niemcy zajęli Uzdowo, a rosyjskie jednostki zaczęły wycofywać się w stronę Działdowa i granicy.
Odwrót nie przebiegał w sposób uporządkowany. Część rosyjskich oddziałów kontynuowała walkę, ale dowództwo nie potrafiło już skutecznie skoordynować ich działań.
W centrum rosyjski XV Korpus generała Martosa prowadził zacięte walki w rejonie Mielna, niekiedy odnosząc lokalne sukcesy.
Jednocześnie XIII Korpus generała Nikołaja Klujewa dotarł do Olsztyna. Zajęcie miasta było rosyjskim sukcesem terenowym, lecz wobec pogarszającej się sytuacji na skrzydłach nie mogło przesądzić o wyniku operacji.
Na wschodzie Niemcy kontynuowali pościg za rozbitym rosyjskim VI Korpusem.
Znaczenie dnia: Po odwrocie I i VI Korpusu oba skrzydła armii Samsonowa zostały poważnie osłabione. Jej środkowe korpusy znalazły się w coraz większym niebezpieczeństwie.
28 sierpnia 1914 – Zamykają się drogi odwrotu
28 sierpnia sytuacja rosyjskiej 2. Armii stała się krytyczna.
Na zachodzie wojska niemieckie kontynuowały natarcie, kierując część sił przez Nidzicę na drogi prowadzące na południe. Ich celem było odcięcie rosyjskich korpusów od zaplecza i uniemożliwienie odwrotu w kierunku granicy.
W centrum walki nadal były niezwykle zacięte. Pod Waplewem rosyjskim oddziałom udało się zadać poważne straty niemieckiej 41. Dywizji Piechoty.
Było to znaczące zwycięstwo taktyczne Rosjan, ale nie mogło już odwrócić niekorzystnego przebiegu całej operacji.
W rejonie Frąknowa i Olsztynka rosyjskie jednostki znalazły się pod coraz silniejszą presją. Część XXIII Korpusu rozpoczęła odwrót w kierunku Nidzicy i Muszak.
Generał Klujew, dowodzący XIII Korpusem, skierował część swoich oddziałów z Olsztyna ku Olsztynkowi, usiłując wesprzeć sąsiedni XV Korpus.
Samsonow zdecydował się opuścić dotychczasowe stanowisko dowodzenia w Nidzicy i udać do oddziałów walczących na pierwszej linii. Utrudniło to łączność i zarządzanie całą armią.
Wieczorem zapadła decyzja o odwrocie głównych sił rosyjskich. Na wielu odcinkach było już jednak za późno, aby przeprowadzić go w sposób zorganizowany.
Znaczenie dnia: Niemcy uzyskali możliwość zamknięcia pierścienia okrążenia. Rosyjskie korpusy XIII i XV zaczęły wycofywać się w kierunku leśnych obszarów na południe i południowy wschód od Olsztynka.
29 sierpnia 1914 – Walki w lasach Olsztynka, Jedwabna i Muszak
29 sierpnia rozegrała się jedna z najbardziej dramatycznych faz bitwy.
Rosyjskie oddziały wycofujące się z rejonu Olsztynka i Frąknowa próbowały przebić się na południe, w kierunku Nidzicy, Muszak i Wielbarka.
Drogi prowadziły przez rozległe kompleksy leśne, tereny podmokłe i przesmyki pomiędzy jeziorami. W wielu miejscach kolumny wojskowe, artyleria, tabory oraz ranni żołnierze blokowali sobie nawzajem przejazd.
Szczególnie ciężkie walki toczył rosyjski XIII Korpus generała Klujewa. Jego oddziały próbowały przedostać się przez rejon Mierek, Kołatka oraz przesmyk pomiędzy jeziorami Pluszne i Staw.
Niemieckie jednostki, wspierane artylerią, opanowywały kolejne drogi i przejścia. Rosjanie usiłowali przebijać się przez niemieckie pozycje, ponosząc ciężkie straty.
Jednocześnie niemiecki XVII Korpus generała Mackensena nacierał od wschodu, wykorzystując drogi prowadzące przez okolice Jedwabna. Od zachodu i południa zbliżały się oddziały niemieckiego I Korpusu.
W lasach w rejonie Muszak znalazły się rozproszone grupy żołnierzy rosyjskich, pozbawione sprawnej łączności i często informacji o położeniu sąsiednich jednostek.
Część żołnierzy nadal walczyła, próbując otworzyć sobie drogę odwrotu. Inni, wyczerpani wielodniowymi marszami i walkami, zaczynali składać broń.
Do niemieckiej niewoli dostał się między innymi generał Nikołaj Martos, dowódca rosyjskiego XV Korpusu.
Znaczenie dnia: Niemiecki pierścień okrążenia został praktycznie zamknięty. Obszar lasów pomiędzy Olsztynkiem, Jedwabnem, Nidzicą i Muszakami stał się jednym z najważniejszych rejonów końcowej fazy bitwy.
30 sierpnia 1914 – Rozbicie armii generała Samsonowa
30 sierpnia trwała likwidacja odciętych rosyjskich zgrupowań.
Większość oddziałów XIII i XV Korpusu została rozproszona, zniszczona albo zmuszona do kapitulacji.
W lasach nadal znajdowały się tysiące żołnierzy usiłujących wydostać się z okrążenia. Niektóre grupy próbowały przedzierać się przez niemieckie linie, inne ukrywały się w kompleksach leśnych lub szukały dróg prowadzących na południe.
Sytuację pogarszały braki żywności i amunicji, zmęczenie, dezorganizacja oraz utrata łączności pomiędzy dowództwem a poszczególnymi oddziałami.
Do niewoli dostał się generał Nikołaj Klujew, dowódca XIII Korpusu.
W końcowej fazie bitwy zginął również dowódca rosyjskiej 2. Armii, generał Aleksander Samsonow. Według najbardziej rozpowszechnionej relacji popełnił samobójstwo podczas próby wydostania się z okrążenia. Dokładne okoliczności jego śmierci pozostają jednak przedmiotem historycznych dyskusji.
Niemieckie zwycięstwo było całkowite w wymiarze operacyjnym. Główne siły rosyjskiej 2. Armii przestały istnieć jako zorganizowane zgrupowanie zdolne do dalszego prowadzenia ofensywy.
Znaczenie dnia: Klęska armii Samsonowa zakończyła główną fazę bitwy pod Tannenbergiem. Niemcy przejęli inicjatywę operacyjną w południowych Prusach Wschodnich.
31 sierpnia 1914 – Koniec bitwy i jej następstwa
31 sierpnia niemieckie oddziały kontynuowały zbieranie jeńców, zabezpieczanie zdobytego sprzętu oraz przeszukiwanie rejonów, w których pozostały rozproszone grupy rosyjskich żołnierzy.
W ręce niemieckie trafiły dziesiątki tysięcy jeńców oraz znaczne ilości artylerii, broni i wyposażenia wojskowego.
Zwykle przyjmuje się, że około 90 tysięcy żołnierzy rosyjskich dostało się do niewoli. Kolejne dziesiątki tysięcy poległy, zostały ranne albo zaginęły. Dokładne liczby różnią się pomiędzy opracowaniami.
Hindenburg wydał rozkaz dziękczynny do żołnierzy niemieckiej 8. Armii, ogłaszając zwycięstwo nad rosyjską armią.
Sukces miał ogromne znaczenie militarne i propagandowe. Niemiecka opinia publiczna szybko uznała Hindenburga za bohatera narodowego.
Jednak wojna w Prusach Wschodnich nie dobiegła końca. Rosyjska 1. Armia Rennenkampfa pozostawała przeciwnikiem, przeciwko któremu Niemcy przygotowywali następną operację. We wrześniu doszło do pierwszej bitwy nad jeziorami mazurskimi.
Dziedzictwo bitwy
Walki pozostawiły po sobie liczne cmentarze wojenne, pojedyncze mogiły, ślady stanowisk artyleryjskich, umocnień polowych i porzuconego wyposażenia.
Wielu żołnierzy obu walczących armii pochodziło z ziem dzisiejszej Polski. W szeregach niemieckich służyli między innymi mieszkańcy Prus Wschodnich, a w rosyjskich poborowi z terenów Królestwa Polskiego.
Dla współczesnych badaczy ważne są nie tylko wielkie manewry wojskowe, ale również losy poszczególnych oddziałów i żołnierzy.
Lasy, pola i okolice dawnych dróg wojskowych nadal kryją ślady wydarzeń z sierpnia 1914 roku. Ich dokumentowanie pozwala lepiej poznać historię regionu oraz przywracać pamięć o poległych, niezależnie od munduru, który nosili.
